JJ.Sandal: Formáli (Þriðja bindi)

2013-01-12T14:17:13Z

Formáli (Þriðja bindi)

Ny side

{| class="toccolours" border="1" width="100%" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse"
|- style="background-color:#e9e9e9"
!align="center" valign="top" width="40%" | '''Velg språk''' !!align="center" valign="top" width="10%" | Norrønt !!align="center" valign="top" width="10%"| Islandsk !!align="center" valign="top" width="10%"| Norsk !!align="center" valign="top" width="10%"| Dansk !!align="center" valign="top" width="10%"| Svensk !!align="center" valign="top" width="10%"| Færøysk
|-
! Denne teksten finnes på følgende språk ► !! !! [[Fil:Islandsk.gif|32px|link=Formáli (Þriðja bindi)]] !! !! !! !!
|-
|}

<center><big>'''[[Fornaldarsögur Norðurlanda]]'''</big>

[[Guðni Jónsson|GUÐNI JÓNSSON]] og [[Bjarni Vilhjálmsson|BJARNI VILHJÁLMSSON]] sáu um útgáfuna

<big>'''Formáli'''</big> Þriðja bindi</center>

MEÐ bindi þessu líkur útgáfu þeirri af [[Fornaldarsögur Norðurlanda|Fornaldarsögum Norðurlanda]], er hafin var á fyrra ári, og hefir henni því skilað fram með þeim hraða, sem ráð var fyrir gert. Í útgáfunni, sem er alls rúmlega hálft 15. hundrað blaðsíður eða röskar 90 arkir að stærð, eru prentaðar allar þær fornaldarsögur, sem voru í hinum eldri útgáfum (''Fas I'' og '' Fas 2''), og fjórar að auki, sem eru miður kunnar hér á landi, en eru allar merkilegar hver á sinn hátt og eiga að efni og stíl beint heima í safni þessu. Eru þá alls í þessari nýju útgáfu 36 sögur og þættir.
    Sögurnar í þessu bindi eru mestmegnis skáldsögur, er saman hafa verið settar til gamans mönnum að smekk þeirra tíma. Margar af sögunum eru skemmtilegar og geyma ýmis forn minni, þótt ósögulegar séu. Ein með hinum merkari sögum af því tagi er ''[[Gautreks saga]]'', er hefir að geyma söguna um Ætternisstapa og hinn einkennilega átrúnað í sambandi við hann, frásögnina um Gjafa-Ref, sem ferðast milli konungahirða með smágjafir og þiggur alls staðar margföld laun fyrir, og um hinn spakvitra Nera jarl, fóstra hans. Þá er ''[[Hrólfs saga Gautrekssonar]]'' mikil saga, er snýst um kvonbænir söguhetjanna og hversu mikið þeir urðu að vinna til kvenna sinna. ''[[Hjálmþés saga ok Ölvis|Hjálmþjés saga og Ölvis]]'' er að mörgu aðlaðandi saga, þó að tröllsleg sé á köflum. Þar segir frá þungum álögum og fögru dæmi tryggðar og vináttu, er Hjálmþér ber Hörð, vin sinn, í þrjá daga dauðan, að því er hann ætlar, til þess að skilja hann þó eigi við sig, og leysir hann þannig úr álögum. Sögur þeirra nafna ''[[Hálfdanar saga Eysteinssonar|Hálfdanar Eysteinssonar]]'' og ''[[Hálfdanar saga Brönufóstra|Hálfdanar Brönufóstra]]'' eru báðar skemmtilegar og eru meðal hinna kunnari sagna í safni þessu. ''[[Illuga saga Gríðarfóstra]]'' er álagasaga og er ágætust fyrir það, að hún lýsir óbifandi karlmennsku og hugrekki, hinu fullkomna óttaleysi hetjunnar. Leysir hann með því ekki aðeins sjálfan sig frá illum dauða, heldur og fagra kóngsdóttur úr grimmilegum álögum. Saga þessi hefir borizt til Norðurlanda á miðöldum og lifir þar enn í sögum og þjóðkvæðum.
    Sagan og þættirnir, sem þá koma, hafa ekki verið í hinum fyrri útgáfum fornaldarsagnanna. ''[[Yngvars saga víðförla]]'' er um sænskt efni. Hún gerist fyrir miðja 11. öld og segir mest frá könnunarleiðangri suður og austur í heim. Yngvar víðförli er söguleg persóna, og hafa fundizt í Svíþjóð hvorki meira né minna en 25 rúnasteinar með nafni ýmissa förunauta hans, þar sem venjulega er komizt svo að orði, að þeir hafi fallið eða dáið "austr með Yngvari". Má að þessu marka, að þessi ferð Yngvars hefir þótt frægðarför mikil og mjög verið rómuð á sínum tíma. ''[[Þorsteins þáttr bæjarmagns]]'' og ''[[Helga þáttr Þórissonar]]'' segja gerst frá Goðmundi konungi á Glæsivöllum, sem getið er aðeins lauslega í ýmsum öðrum fornaldarsögum. Þess má geta, að í Þorsteins þátt hefir Grímur skáld Thomsen sótt uppistöðuna í kvæði sitt ''Á Glæsivöllum''. ''[[Tóka þáttr Tókasonar]]'' er stuttur þáttur, þar sem gerður er skemmtilegur samanburður á [[Hrólfs saga kraka ok kappa hans|köppum Hrólfs konungs kraka]] og Hálfsrekkum. Af því efni orti Grímur Thomsen hið ágæta kvæði sitt ''Tókastúf''. Verður nú hér frá að hverfa, og skal þá gera grein fyrir texta sagnanna í þessu bindi.
    ''[[Gautreks saga]]'' er til í ýmsum handritum, og eru merkust þeirra ''AM 590 b, c, 4to, Sth. II,'' og ''AM 152, fol''. Tvö hin fyrrnefndu eru pappírshandrit frá 17. öld, en hið síðastnefnda skinnhandrit frá 15. öld, en öll eru þau frá einni og sömu skinnbók runnin, og er því texti þeirra mjög á eina leið. Bezt þykir þó handrit það, er fyrst var talið, og eru útgáfur sögunnar byggðar á því. Hér er fylgt í öllu textanum í úgáfu Wilh. Ranisch, Die Gautrekssaga, Berlin 1900. Sagan er einnig til í styttri gerð, og er hún einnig prentuð í útgáfu Ranisch.
    ''[[Hrólfs saga Gautrekssonar]]'' er sumpart varðveitt í sömu handritum sem Gautreks saga, en sumpart ein sér, og eru alls til af henni fjölda mörg handrit og handritabrot. Eitt brotið er talið frá því um 1300, og er það elzta fornaldarsöguhandrit, sem til er. Í ''Fas I'' er sagan prentuð eftir ''AM 590 b, c, 4to'', eins og Gautreks saga, og er þeim texta fylgt hér. Annars er Hrólfs saga Gautrekssonar gefin út í Zwei Fornaldarsögur af F. Detter, Halle 1891. Þar er lögð til grundvallar skinnbókin ''Sth. 7, 4to'', sem er frá fyrra hluta 14. aldar og hefir einnig að geyma Örvar-Odds sögu og Ásmundar sögu kappabana. Er texti sögunnar þar auðsjáanlega betri og frumlegri. Hefði því átt að nota þann texta hér, en því miður ollu því sérstök atvik, að því varð eigi framgengt.
    ''[[Egils saga einhenda ok Ásmundar berserkjabana|Egils saga einhenda og Ásmundar berserkjabana]]'' er varðveitt í þrem skinnhandritum, ''AM 343 a, 4to, AM 589 e, 4to'' og ''AM 577, 4to''. Elzt og bezt er fyrrnefnda handritið, sem er frá því um 1400, og hefir það verið lagt til grundvallar útgáfum sögunnar. Hér er fylgt textanum í útgáfu Åke Lagerholms í Drei lygisögur, Halle 1927 (Altnordische Saga-Bibliothek, nr 17).
    ''[[Sörla saga sterka]]'' er prentuð hér eftir ''Fas I'', en þþar er hún gefin út eftir ''82 b, 4to'' í Háskólabókasafninu í Khöfn. Sagan er eingöngu til í papppírshandritum.
    ''[[Hjálmþés saga ok Ölvis|Hjálmþjés saga ok Ölvis]]'' er hér einnig prentuð eftir ''Fas I'', en þar er sagan gefin út eftir ''Sth. 30, 4to'' Sagan er aðeins til í pappírshandritum.
    ''[[Hálfdanar saga Eysteinssonar]]'' er bezt varðveitt í ''AM 343 a, 4to'', sem áður er nefnt, og eru útgáfur sögunnar byggðar á því. Hér er fylgt textanum í útgáfu F. R. Schröders, Halle 1917 (Altnordische Saga-Bibliothek, nr. 15).
    ''[[Hálfdanar saga Brönufóstra]]'' er prentuð eftir útgáfunni í ''Fas I'', en sú útgáfa er byggð á skinnbókinni ''AM 152, fol''.
    ''[[Illuga saga Gríðarfóstra]]'' er einnig prentuð hér eftir ''Fas I'', en þar er hún gefin út eftir ''AM 123, 8vo'', skinnbók frá 15. öld.
    ''[[Yngvars saga víðförla]]'' er varðveitt í mörgum handritum, en bezta handritið er skinnbókin ''AM 343 a, 4to''. Eftir því er sagan gefin út í nákvæmri, stafréttri útgáfu Emil Olson, Kaupmannahöfn 1912, og er sagan prentuð hér eftir þeirri útgáfu. Þar fylgja einnig með áletranir á öllum Yngvarssteinunum, sem áður getið.
    ''[[Þorsteins þáttr bæjarmagns]]'' er prentaður hér eftir útgáfunni í Fornmanna sögum III, 175-198, en þar er hann gefinn út eftir skinnbókinni ''AM 510, 4to''.
    ''[[Helga þáttr Þórissonar]]'' og ''[[Tóka þáttr Tókasonar]]'' eru báðar í ''[[Flateyjarbók]]'', og er textinn hér borinn saman við ljósprentuðu útgáfuna, Khöfn 1930.
    Í ''Viðbæti'' höfum við látið prenta kvæði og fleira, sem sumpart var í fyrri útgáfum foraldarsagnanna og að öðru leyti þótti við eiga. Vísurnar um ''[[Víg Jörmunreks, Sörla ok Hamðis|Víg Jörmunreks, Sörla og Hamðis]]'' og um ''[[Hjaðningavíg]]'', sem eru allar úr Ragnarsdrápu Braga ins gamla, og enn fremur ''[[Krákumál (Fornaldarsögur Norðurlanda)|Krákumál]]'' og ''[[Bjarkamál in fornu]]'' eru prentuð hér eftir fornkvæðaútgáfu [[Finnur Jónsson|Finns Jónssonar]] (Den Norsk-islandske Skjaldedigtning, Khöfn 1912-15). ''[[Viðbót við Heiðreks gátur|Viðbótin við Heiðreksgátur]]'' er úr ''Hauksbók'' og prentuð eftir útgáfu hennar, Khöfn 1892-96. Loks er ''Eireks saga víðförla'' tekin með hér í viðbæti. Vildum við eigi sleppa henni með öllu, þar sem hún var í hinum fyrri útgáfum fornaldarsagnanna, enda þótt hún ætti þar eigi heima. Sagan er helgisaga, en ekki fornaldarsaga. Hún er prentuð hér eftir texta ''Flateyjarbókar'' og borin saman við ljósprentuðu útgáfuna frá 1930.
    Um vinnu okkar við útgáfuna er þess að geta, að við skiptum nokkurn veginn að jöfnu með okkur að búa sögurnar undir prentun. Samlestur textans við útgáfur þær og handrit, sem eftir er farið, hefi ég annazt í öllum bindunum, og er því einkum mér um að kenna, ef ónákvæmni gætir í því efni. Prófarkir höfum við síðan báðir lesið og jafnan borið okkur saman, ef um einhver vafaatriði hefir verið að ræða. Þrátt fyrir það er ekki að efa, að einhverjar prentvillur finnist, en við vonum, að þær séu tiltölulega fáar miðað við stærð verksins.
    Í öndverðu var ráðgert, að láta þessu bindi fylgja skýringar og skrá um nöfn, þótt eigi væri það ákveðið að fullu. Frá því hefir nú verið horfið vegna þess, að erfitt reyndist að setja skýringum hæfileg takmörk, svo að þær fullnægju þó mismunandi þörfum og kröfum lesenda, enda venja, að slíkum alþýðuútgáfum fylgi ekki skýringar nema þá á vísum. En auk þess er allur þorri vísnanna í fornaldarsögunum svo auðskilinn, að engum meðalgreindum manni er ofætlun að lesa þær sér til gagns. Nafnaskrá við almenna útgáfu skáldsagnasafns, ein og fornaldarsögurnar eru, er allmikið álitamál. Hefði þetta hvorttveggja lengt ritið til stórra muna og tafið útkomu þessa bindis um alllangan tíma. Í stað þessa var valin önnur leið, sem að mínu viti kemur að miklu raunhæfari notum. Það er skráin um helztu atriðisorð aftan við þetta bindi. Hún er, svo langt sem hún nær, lykill að hinu menningarsögulega efni fornaldarsagnanna og ætti að koma þeim að nokkuru haldi, sem vilja kynna sér sögurnar frá þeirri hlið. Einnig má finna þar skýringar fjölda orða, þar sem tekin eru upp bæði ''heiti'' og ''kenningar'', sem koma fyrir í vísunum. Enn fremur má þar finna nöfn margs konar hluta og áhalda, sem sögurnar nefna, og kemur skráin því að sumu leiti í stað nafnaskrár. Skrá þessa hefir tekið saman Hermann Pálsson stud mag. og lagt alúð við að gera hana sem bezt úr garði.
    Það er að lokum ósk mín, að Fornaldarsögur Norðurlanda megi hitta fyrir sér marga gamla kunningja og eignast enn marga nýja vini meðal hinnar yngri kynslóðar.

Reykjavík, 30. nóv. 1944.

GUÐNI JÓNSSON.

{{DEFAULTSORT:Formali (tridja bindi)}}

[[Kategori:Alfabetisk indeks]]
[[Kategori:Fornaldarsögur]]
[[Kategori:Tekster på islandsk]]
[[Kategori:Guðni Jónsson]]
[[Kategori:Bjarni Vilhjálmsson]]

Formáli (Þriðja bindi) - Revisjonshistorikk

JJ.Sandal: Formáli (Þriðja bindi)