Forskjell mellom versjoner av «Um fornaldar og miðaldar skaldskap og bókmentir»

Fra heimskringla.no
Hopp til navigering Hopp til søk
m (Tilbakestilte endringer av Jesper (brukerdiskusjon) til siste versjon av Knut)
Tagg: Tilbakestilling
(Sletter dobbelt mellemrum)
Linje 1: Linje 1:
−
 
 
{|class="toccolours" border="1" width="100%" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse"
 
{|class="toccolours" border="1" width="100%" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse"
 
|- style="background-color:#e9e9e9"  
 
|- style="background-color:#e9e9e9"  
Linje 7: Linje 6:
 
|-
 
|-
 
|}
 
|}
−
 
−
 
  
  
Linje 18: Linje 15:
  
  
−
Skaldmentirnar  hjá  Norðurfólkunum  vóru  sum  hjá  öðrum  fólkum  í  langar  tíðir  ein  bert  munnliga  goymdur  skaldskapur, áðrenn  tær  vóru  at  skrivaðum  bókmentum. Og  tær  møta okkum  fyrst  sum  yrkingar  (í  bundnum  stíli).
+
SkaldmentirnarhjáNorðurfólkunumvórusumhjáöðrumfólkumílangartíðireinbertmunnligagoymdurskaldskapur, áðrenntærvóruatskrivaðumbókmentum.Ogtærmøta okkumfyrstsumyrkingar(íbundnumstíli).
  
−
Tað  er  so  langtífrá, at  teir  menn  av  norrønari  ætt, ið festu  búgv  í  teim  skotsku  oyggjunum  og  í  Føroyum  og seinni  á  Íslandi, vóru  ókunnigir  við  skaldmentir, at  víkingadagarnir  (c  800 — c. 1000) vóru  sannir  gróðrardagar  fyri skaldmentir, helst  har  ið  víkingar  áttu  samveru  við  Ángulsaxar, írar (Keltar) og  Frakkar. Hesar  skaldmentir, sum yðjandi  ríkar  spretta  fram  í  ollum  víkingalondunum, líka  frá Grønlandi  og  norðasta  Noreg  til  Danmarkar, eru  kanska  fyri stóran  partin  ein  endurnýggjan  av  gomlum  norðurlanda  yrkingum  og  sögnum  ella  sögnum, ið  ferðast  hövdu  frá  öðrum germanskum  fólkum: tað  er  helst  gomlum  kappum, eldri  enn víkingatíðin, og  teim  fornu  gudunum  og  lív  teirra, at  henda yrking  sigir  frá, ið  menn  eru  vanir  at  nevna  ''eddukvæðini''. Men  ríkast  blómaði  hesin  skaldskapur  í  víkingabygdunum  í Vesturhavsoyggjunum, har  víkingarnir  hoyrdu  Angulsaxarnar kvöða  um  fornaldar  kappar, um  Völund  smið, um  Völsungar  og  Júkungar  (Sjúrð  Sigmundarson), um  Tíðrik  kong  (av  Bern), um  Húnakongar. Nú  eiga  vit  ikki  nógv  eftir av  hesum  gomlu  eddukvæðum, sum  summi  seinni  í  tíðini eru  skrivað  upp  í  íslendskar  skinnbøkur, meðan  onnur  eru goymd  í  látínskum  búnað  hjá  Saxo. Sum  dømi  hava vit  upp  í  hesa  bók  tikið  eddukvæðið  "Hamarsheimt  eða Þrymskviða" og  nökur  örindi  úr  eddukvæðinum  "Hávamál" (í  nýføroyskari  týðing), sum  sýna  okkum  manna  hugsan  tá.
+
Taðersolangtífrá,atteirmennavnorrønariætt,ið festubúgvíteimskotskuoyggjunumogíFøroyumog seinniáÍslandi,vóruókunnigirviðskaldmentir,atvíkingadagarnir(c800 — c.1000)vórusannirgróðrardagarfyri skaldmentir,helsthariðvíkingaráttusamveruviðÁngulsaxar,írar(Keltar)ogFrakkar.Hesarskaldmentir,sum yðjandiríkarsprettaframíollumvíkingalondunum,líkafrá GrønlandiognorðastaNoregtilDanmarkar,erukanskafyri stóranpartineinendurnýggjanavgomlumnorðurlandayrkingumogsögnumellasögnum,iðferðasthövdufráöðrum germanskumfólkum:taðerhelstgomlumkappum,eldrienn víkingatíðin,ogteimfornugudunumoglívteirra,athenda yrkingsigirfrá,iðmenneruvaniratnevna''eddukvæðini''. Menríkastblómaðihesinskaldskapurívíkingabygdunumí Vesturhavsoyggjunum,harvíkingarnirhoyrduAngulsaxarnar kvöðaumfornaldarkappar,umVölundsmið,umVölsungarogJúkungar(SjúrðSigmundarson),umTíðrikkong(avBern),umHúnakongar.Núeigavitikkinógveftir avhesumgomlueddukvæðum,sumsummiseinniítíðini eruskrivaðuppííslendskarskinnbøkur,meðanonnureru goymdílátínskumbúnaðhjáSaxo.Sumdømihava vituppíhesabóktikiðeddukvæðið"Hamarsheimteða Þrymskviða"ognökurörindiúreddukvæðinum"Hávamál" (ínýføroyskaritýðing),sumsýna okkummannahugsantá.
  
−
Men    umframt  "eddukvæðini" vóx    fram    í  víkingatíðini ein  annar  skaldskapur, ið  menn  vanliga  nevna ''skaldakvæðir'' &#596;: kvæðir (nevnd  drápur  ella  flokkar), sum  yrkjarin  (skaldið), ið  tænir  í  hirðini  hjá  kongi  ella  hövdinga, kvöður  um  harra sín  og  avreksverk  hans, honum  til  prís. Írlands  gomlu  hövdingar  hövdu  vanliga  í  fylgi  sínum  slík  hirðskald, ein  siður ið longu  Haraldur  kongur  hin  hárfagri  tók. Men  frá  miðjum  10. árhundraði  verður  henda  skaldayrking, lögd  burt  av  öðrum, eina  havd  uppi  av  Íslendingum  av  góðari  ætt, ið  vitjaðu  og tæntu  hjá  útlendskum  kongum  og  hövdingum  og  fyri  síni lovkvæði  vunnu  sær  heiður  og  gull. Meðan  eddukvæðini  um gudar  og  fornaldar  kappar  eru yrkt  í einföldum örindalagi (versa-lagi), so  yrkja  hesi  hirðskaldini  eins  og  tey  írsku  hirðskaldini  í  vandum  örindalagi  og  kynstrigum  "kenningum" &#596;: umskrivingum<ref>Gamlar  kenningar  finnast  í  okkara  miðaldarkvæðam, t. d. axla-grein (= armur), benjardogg (= blóð), benjarkolvur, eggjateinur  og  slíðra-spjót (= svorð), buðlungur (= kongur; &#596;: ættingi  av  Buðla  kongi), bønardrottur (= Guð), herjanssonur (= níðingur; Herjan  er  Óðin), hildar-maður (= kappi), hildarting, hildarleikur, randargný  og  snildarmeingi  (= bardagi), leikalind  og  liljuvond  (= kvinna), siglutræ (= mastur), stavargrein (= skrift). </ref>. Í  hægsta  blóma  stóð  skaldayrkingin  í  11. árhundraði. Av  teim  elstu  leingi  munnliga  goymdu  skaldakvæðum  eiga  vit  sum  oftast  bert  brot  eftir, stundum  eina  stök  örindi, uppskrivað  seinni  í  tíðini  av  söguskrivarum, ið  nýta  tey sum  vitnir  um  gamlar  söguligar  tilburðir. Annars  hildu  Íslendingar  fram  við  skaldayrking  í  gomlum  formi  (í  drápum  og  flokkum) langt  niður  í  tíðina  eftir  tað  at  teir  hövdu  fingið  skriftligar  bókmentir; men  evnið  fyri  hesi  yrking  varð  tá meira  tikið  úr  tí  kristna  trúarlívinum  (heiligir  menn, Maria moy), og  tað  fríska  og  upphavliga  í  yrkingini  stirðnaði  í faststandandi, oyðum  orðasetningum  (kenningum). Av  skaldakvæðum  eru  eingi  her  í  bókini.
+
Menumframt"eddukvæðini"vóxframívíkingatíðini einannarskaldskapur,iðmennvanliganevna ''skaldakvæðir'' &#596;:kvæðir(nevnddrápurellaflokkar),sumyrkjarin(skaldið), iðtæniríhirðinihjákongiellahövdinga,kvöðurumharra sínogavreksverkhans,honumtilprís.Írlandsgomluhövdingarhövduvanligaífylgisínumslíkhirðskald,einsiður ið longuHaraldurkongurhinhárfagritók.Menfrámiðjum10. árhundraðiverðurhendaskaldayrking,lögdburtavöðrum, einahavduppiavÍslendingumavgóðariætt,iðvitjaðuog tæntuhjáútlendskumkongumoghövdingumogfyrisíni lovkvæðivunnusærheiðuroggull.Meðaneddukvæðinium gudarogfornaldarkappareru yrktí einföldum örindalagi(versa-lagi),soyrkjahesihirðskaldinieinsogteyírskuhirðskaldiniívandumörindalagiogkynstrigum"kenningum" &#596;:umskrivingum<ref>Gamlarkenningarfinnastíokkaramiðaldarkvæðam,t.d.axla-grein(=armur),benjardogg(=blóð),benjarkolvur,eggjateinurogslíðra-spjót(=svorð),buðlungur(=kongur;&#596;:ættingiavBuðlakongi), bønardrottur(=Guð),herjanssonur(=níðingur;HerjanerÓðin),hildar-maður(=kappi),hildarting,hildarleikur,randargnýogsnildarmeingi(=bardagi),leikalindogliljuvond(=kvinna),siglutræ(=mastur),stavargrein(=skrift). </ref>.Íhægstablómastóðskaldayrkinginí11.árhundraði.Avteimelstuleingimunnligagoymduskaldakvæðumeigavitsumoftastbertbroteftir,stundumeinastökörindi, uppskrivaðseinniítíðiniavsöguskrivarum,iðnýtatey sumvitnirumgamlarsöguligartilburðir.AnnarshilduÍslendingarframviðskaldayrkingígomlumformi(ídrápumogflokkum)langtniðurítíðinaeftirtaðatteirhövdufingiðskriftligarbókmentir;menevniðfyrihesiyrkingvarðtá meiratikiðúrtíkristnatrúarlívinum(heiligirmenn,Maria moy),ogtaðfrískaogupphavligaíyrkinginistirðnaðií faststandandi,oyðumorðasetningum(kenningum).Avskaldakvæðumerueingiheríbókini.
  
−
Men  eisini  ein  "skaldskapur" í  prosa  varð  í  fleiri  ættar-lið  munnliga  goymdur  hjá  Íslendingum, áðrenn  teir  festu  hann  í  bøkur. Tað  vóru  sagdar  sögur, sögur  sum  sögdust  frá  slekt  til  slekt  um  merkiligar  menn  og  tilburðir, og  var  stórur dentur  lagdur  á  at  siga  hesar  sögur  sum  beinast  og  sum best; tað  galt  nógv  um, at  sögan  var  væl  sögd, og  stoyptist  hon  soleiðis  í  fastan, vakran  og  fyndugan  form. Slíkar sögur  sögdust  bæði  um  merkilig  tíðindir  heima  á Íslandi og  um  tilburðir  í  fremmandum  londum, sum  Íslendingar vitjaðu, í  Grønlandi, Føroyjum, Orknoyjum, Jómsborg, Danmörk, mest  tó  í  Noreg. Tað  eru  hesar  munnliga  goymdu sögur, sum  seinni, táið  menn  vóru  vorðnir  meiri  skriviførir, skrivaðust  upp  á  kálvskinn, særliga  í  12. og  13. árhundraði, og sum  eru  kendar  um  allan  tann  mentaða  heimin  undir  navninum  "Tár  íslendsku  sögurnar" (Sagaer).
+
Meneisiniein"skaldskapur"íprosavarðífleiriættar-liðmunnligagoymdurhjáÍslendingum,áðrennteirfestuhanníbøkur.Taðvórusagdarsögur,sögursumsögdustfráslekttilslektummerkiligarmennogtilburðir,ogvarstórur denturlagduráatsigahesarsögursumbeinastogsum best;taðgaltnógvum,atsöganvarvælsögd,ogstoyptisthonsoleiðisífastan,vakranogfynduganform.Slíkar sögursögdustbæðiummerkiligtíðindirheima á Íslandi ogumtilburðirífremmandumlondum,sumÍslendingar vitjaðu,íGrønlandi,Føroyjum,Orknoyjum,Jómsborg,Danmörk,mesttóíNoreg.Taðeruhesarmunnligagoymdu sögur,sumseinni,táiðmennvóruvorðnirmeiriskriviførir,skrivaðustuppákálvskinn,særligaí12.og13.árhundraði,og sumerukendarumallantannmentaðaheiminundirnavninum"Táríslendskusögurnar"(Sagaer).
  
−
Um  ár  1100  arbeiddust  hesar  tvinnhandað  sagnir  saman í  størri  og  minni  bólkar  av  monnum, ið  nevndust  "fróðir" &#596;: sögukønir. Og  brátt  skrivast  nú  hesar  sögur  upp. Tað fyrsta, vit  vita  at  vera  skrivað, er  krýnikan  um  norskar kongar  av  Sæmundi  fróða; hon  var  á  látínskum  máii, men  er  ikki  longur  til. Síðan  kemur  íslendingabókin av  Ara  fróða, ið  bæði  sigir  frá  norskum  kongum  og  mest frá  Íslands  sögu  til  c. 1120. Síðan  ganga  frásagnirnar  javnsíðis. Frásagnirnar, sum  skrivast  niður  um  útlendsk tíðindir, eru  sögur  um  teir  einkultu  norsku  kongarnar  til c. 1200 (sögan  um  ÓÍav  Tryggvason, um  Ólav  hin  heilaga, um  Harald  hin  hárfagra, Hákun  hin  góða, Sverra) og  sögur um  ymisk  tíðindir  í  öðrum  Norðurlondum  (sögan  um  Eirik hin  reyða, Føroyingasöga (Tróndarbók), Orknoyingasöga, Jómsvíkingasöga, Knýtlingasöga). So  við  og  við  samanskrivast  einkultar  norskar  kongasögur  í  størri  samanhangandi soguverk ("Agrip", "Fagrskinna", "Morkinskinna"), ið  ikki oll  nú  eru  til  í  teirra  upphavliga  skapnaði, men  sum  öll era tikin  til  nýtslu  í  tí  stóra  samanfatandi  söguverki  av  Snorra Sturluson, Heimskringla, ið  endar  við  Sverra  kongi  1177. Ur "Heimskringlu" eru  trý  sögubrot  tikin  upp  í  hesa  bók. Frásagnirnar  um  íslendsk  heimatiðindi  eru  ættarsögur, nøgd  av  sögum  um  ymsar  gamlar  íslendskar  ættir. Sum  dømi  hava  vit  upp  í  bók  hesa  tíkið  eitt  stykki  úr  Njáls sögu. Eisini  hesar  sögur  enda  í  einum  samlingsverki, "Sturlungasögan", samanskrivað  í  13. árhundraði. Eitt  annað  samlingsverk  er  "Landnáma", ið  sigir  frá  íslands  land-nám. Til  ættarsogurnar  koma  brátt  biskupasögurnar.
+
Umár1100arbeiddusthesartvinnhandaðsagnirsaman ístørriogminnibólkaravmonnum,iðnevndust"fróðir" &#596;:sögukønir.Ogbráttskrivastnúhesarsögurupp.Tað fyrsta,vitvitaatveraskrivað,erkrýnikanumnorskar kongaravSæmundifróða; honvarálátínskummáii, menerikkilongurtil.Síðankemuríslendingabókin avArafróða,iðbæðisigirfránorskumkongumogmest fráÍslandssögutilc.1120.Síðangangafrásagnirnarjavnsíðis.Frásagnirnar,sumskrivastniðurumútlendsk tíðindir,erusögurumteireinkultunorskukongarnartil c.1200(söganumÓÍavTryggvason,umÓlavhinheilaga,umHaraldhinhárfagra,Hákunhingóða,Sverra)ogsögur umymisktíðindiríöðrumNorðurlondum(söganumEirik hinreyða,Føroyingasöga(Tróndarbók),Orknoyingasöga, Jómsvíkingasöga,Knýtlingasöga).Soviðogviðsamanskrivasteinkultarnorskarkongasögurístørrisamanhangandi soguverk("Agrip","Fagrskinna","Morkinskinna"),iðikki ollnúerutilíteirraupphavligaskapnaði,mensumöll era tikintilnýtsluítístórasamanfatandisöguverkiavSnorra Sturluson,Heimskringla,iðendarviðSverrakongi1177.Ur"Heimskringlu"erutrýsögubrottikinuppíhesabók.Frásagnirnarumíslendskheimatiðindieruættarsögur,nøgdavsögumumymsargamlaríslendskarættir. SumdømihavavituppíbókhesatíkiðeittstykkiúrNjáls sögu.Eisinihesarsögurendaíeinumsamlingsverki,"Sturlungasögan",samanskrivaðí13.árhundraði.Eittannaðsamlingsverker"Landnáma",iðsigirfráíslandsland-nám.Tilættarsogurnarkomabrátt biskupasögurnar.
  
−
Í  13. árh. (o. u. 1220) er  hin  tiltikna  Snorra  edda (av  Snorra  Sturluson) skrivað, har  Snorri  millum  annað  sigir frá  gamlari  trúgv  um  heimsins  upphav  og  enda  og  um fornar  gudar  og  lív  teirra  eftir  gomlum  sögnum  og  yrkingum  (eddukvæðum); úr  Snorra  eddu  hava  vit  tikið  "Tórs ferð  til  Útgarðaloka" og "Baldurs  deyða". Frá  hesi  tíðini eru  eisini  "Fornaldarsögurnar" (&#596;: gamlar  sagnir), sum siga  frá  aldursgomlum, ofta  felagsgermansku  sögnum  (t. d. sagnirnar  um  Völund  smið  og  Sjúrð  Fávnisbana). Upp  í "Sögurnar" (Sagaerne) teljist  eisini  nøgd  av  sögum, týddum úr fremmandum tungumálum, helst  látín  (t. d. Postula- sögur, Heilagramannasögur, Alexandersöga, Trojumannasöga, Rómverjasögur; Karlamagnússöga, Tíðrikssöga  etc).
+
Í13.árh.(o.u.1220)erhintiltiknaSnorraedda (avSnorraSturluson)skrivað,harSnorrimillumannaðsigir frágamlaritrúgvumheimsinsupphavogendaogum fornargudaroglívteirra eftirgomlumsögnumogyrkingum(eddukvæðum);úrSnorraedduhavavittikið"Tórs ferðtilÚtgarðaloka"og"Baldursdeyða".Fráhesitíðini erueisini"Fornaldarsögurnar"(&#596;:gamlarsagnir),sum sigafráaldursgomlum,oftafelagsgermanskusögnum(t.d. sagnirnarumVölundsmiðogSjúrðFávnisbana).Uppí "Sögurnar"(Sagaerne)teljisteisininøgdavsögum,týddum úr fremmandum tungumálum,helstlátín(t. d. Postula- sögur,Heilagramannasögur,Alexandersöga,Trojumannasöga, Rómverjasögur;Karlamagnússöga,Tíðrikssögaetc).
  
−
Frá  12. og  13. árhundraði  hava  vit  eisini  stórar  íslendskar  lógbøkur  (t. d. "Grágásin"), nøgd  av  prædikum  og  av  lærdum  bókaverkum  av  ymiskum  slagi. Stutt  at  siga  frá  —  hesi  tvey  árhundraðir  vóru  ein  avbera  rík  andaiig  gróðurtíð  hjá  íslendingum  við  sjaldsama  sterkum huga  hjá  almenningi  eftir  at  lesa.
+
Frá12.og13.árhundraðihavaviteisinistóraríslendskarlógbøkur(t.d."Grágásin"),nøgdavprædikumogavlærdumbókaverkumavymiskumslagi.Stuttatsigafrá—hesitveyárhundraðirvórueinavberaríkandaiiggróðurtíðhjáíslendingumviðsjaldsamasterkum hugahjáalmenningieftiratlesa.
  
−
Men  í  14. árhundraði  kennist  afturgongan. Av  originalum  skapast  ógviliga  litið  (nakrar  biskupasögur  t. d.). Frá söguligum  tilburðum  verður  nú  mest  eina  sagt  frá  í  annálunum, árbókum, sum  ár  fyri  ár  tekna  upp  tað, ið  fyri  fellur. (Hesar  annálar, ið  longu  byrja  at  siga  frá  tíðindum  frá  12. árhundraði, halda  íslendingar  fram  við  at  skriva  seint  niður í  tíðina). Men  öll  tey  gomlu  bókaverkini  avskrivast  og  stór bókasavn  skapast, so  hugurin  at  lesa  er  enn  líka  stórur. Sum prosaskrivingin  er  eisini  yrkingin  á  fallandi  fóti; tó  verður bæði  í  hesum  og  næsta  árhundraði  yrkt  nógv  av  gudiligum innihaldi, um  heilagar  menn og  Mariu  moy, men  tað  mesta av  tí  hevir  lítið  virði. Ein  nýggj  skaldskapsgrein, ið  menn nevna "rímur", kemur  fram  í  14. árhundraði; men  innihaldið  av  teimum  er  bert  tær  gomiu  skrivaðu  sogurnar, ið verða  settar  út  tii  at  "bera  uppá  rím" (jvf. okkara  kvæðayrking). Yrking  av  tílíkum  rímum  hava  Íslendingar  hildið áfram  við  líka  til  okkara  dagar, í  tí  at  fólkið  hevir  kvoðið hesar  rímur  í  kvöldsetunum  tey  longu  vetrarkvöldini. Meðan Íslendingar  í  tí  gamla  dansinum  hjá  sær, vikivakadansinum, ið  fall  burtur  í  18. árhundraði, kvóðu "Íyriskar" sangir, ofta av  gudligum  ella  siðvenjandi  innihaldi  (vikivakakvæði).  
+
Mení14.árhundraðikennistafturgongan.Avoriginalumskapastógviligalitið(nakrarbiskupasögurt.d.).Frá söguligumtilburðumverðurnúmesteinasagtfráíannálunum,árbókum,sumárfyriárteknaupptað,iðfyrifellur. (Hesarannálar,iðlongubyrjaatsigafrátíðindumfrá12. árhundraði,haldaíslendingarframviðatskrivaseintniður ítíðina).Menöllteygomlubókaverkiniavskrivastogstór bókasavnskapast,sohugurinatlesaerennlíkastórur.Sum prosaskrivinginereisiniyrkingináfallandifóti;tóverður bæðiíhesumognæstaárhundraðiyrktnógvavgudiligum innihaldi,umheilagarmenn ogMariumoy,mentaðmesta avtíhevirlítiðvirði.Einnýggjskaldskapsgrein,iðmenn nevna"rímur",kemurframí14.árhundraði;meninnihaldiðavteimumerberttærgomiuskrivaðusogurnar,ið verðasettarúttiiat"berauppárím"(jvf.okkarakvæðayrking).YrkingavtílíkumrímumhavaÍslendingarhildið áframviðlíkatilokkaradagar,ítíatfólkiðhevirkvoðið hesarrímuríkvöldsetunumteylonguvetrarkvöldini.Meðan Íslendingarítígamladansinumhjásær,vikivakadansinum, iðfallburturí18.árhundraði,kvóðu"Íyriskar"sangir,ofta avgudligumellasiðvenjandiinnihaldi(vikivakakvæði).  
  
 
==Fotnoter==
 
==Fotnoter==

Revisjonen fra 13. apr. 2024 kl. 07:39

Velg språk Norrønt Islandsk Norsk Dansk Svensk Færøysk
Denne teksten finnes på følgende språk ► Faeroysk.gif


A. C. Evensen
Lesibók
Tórshavn 1911


Um fornaldar og miðaldar skaldskap og bókmentir


SkaldmentirnarhjáNorðurfólkunumvórusumhjáöðrumfólkumílangartíðireinbertmunnligagoymdurskaldskapur, áðrenntærvóruatskrivaðumbókmentum.Ogtærmøta okkumfyrstsumyrkingar(íbundnumstíli).

Taðersolangtífrá,atteirmennavnorrønariætt,ið festubúgvíteimskotskuoyggjunumogíFøroyumog seinniáÍslandi,vóruókunnigirviðskaldmentir,atvíkingadagarnir(c800 — c.1000)vórusannirgróðrardagarfyri skaldmentir,helsthariðvíkingaráttusamveruviðÁngulsaxar,írar(Keltar)ogFrakkar.Hesarskaldmentir,sum yðjandiríkarsprettaframíollumvíkingalondunum,líkafrá GrønlandiognorðastaNoregtilDanmarkar,erukanskafyri stóranpartineinendurnýggjanavgomlumnorðurlandayrkingumogsögnumellasögnum,iðferðasthövdufráöðrum germanskumfólkum:taðerhelstgomlumkappum,eldrienn víkingatíðin,ogteimfornugudunumoglívteirra,athenda yrkingsigirfrá,iðmenneruvaniratnevnaeddukvæðini. Menríkastblómaðihesinskaldskapurívíkingabygdunumí Vesturhavsoyggjunum,harvíkingarnirhoyrduAngulsaxarnar kvöðaumfornaldarkappar,umVölundsmið,umVölsungarogJúkungar(SjúrðSigmundarson),umTíðrikkong(avBern),umHúnakongar.Núeigavitikkinógveftir avhesumgomlueddukvæðum,sumsummiseinniítíðini eruskrivaðuppííslendskarskinnbøkur,meðanonnureru goymdílátínskumbúnaðhjáSaxo.Sumdømihava vituppíhesabóktikiðeddukvæðið"Hamarsheimteða Þrymskviða"ognökurörindiúreddukvæðinum"Hávamál" (ínýføroyskaritýðing),sumsýna okkummannahugsantá.

Menumframt"eddukvæðini"vóxframívíkingatíðini einannarskaldskapur,iðmennvanliganevna skaldakvæðir ɔ:kvæðir(nevnddrápurellaflokkar),sumyrkjarin(skaldið), iðtæniríhirðinihjákongiellahövdinga,kvöðurumharra sínogavreksverkhans,honumtilprís.Írlandsgomluhövdingarhövduvanligaífylgisínumslíkhirðskald,einsiður ið longuHaraldurkongurhinhárfagritók.Menfrámiðjum10. árhundraðiverðurhendaskaldayrking,lögdburtavöðrum, einahavduppiavÍslendingumavgóðariætt,iðvitjaðuog tæntuhjáútlendskumkongumoghövdingumogfyrisíni lovkvæðivunnusærheiðuroggull.Meðaneddukvæðinium gudarogfornaldarkappareru yrktí einföldum örindalagi(versa-lagi),soyrkjahesihirðskaldinieinsogteyírskuhirðskaldiniívandumörindalagiogkynstrigum"kenningum" ɔ:umskrivingum[1].Íhægstablómastóðskaldayrkinginí11.árhundraði.Avteimelstuleingimunnligagoymduskaldakvæðumeigavitsumoftastbertbroteftir,stundumeinastökörindi, uppskrivaðseinniítíðiniavsöguskrivarum,iðnýtatey sumvitnirumgamlarsöguligartilburðir.AnnarshilduÍslendingarframviðskaldayrkingígomlumformi(ídrápumogflokkum)langtniðurítíðinaeftirtaðatteirhövdufingiðskriftligarbókmentir;menevniðfyrihesiyrkingvarðtá meiratikiðúrtíkristnatrúarlívinum(heiligirmenn,Maria moy),ogtaðfrískaogupphavligaíyrkinginistirðnaðií faststandandi,oyðumorðasetningum(kenningum).Avskaldakvæðumerueingiheríbókini.

Meneisiniein"skaldskapur"íprosavarðífleiriættar-liðmunnligagoymdurhjáÍslendingum,áðrennteirfestuhanníbøkur.Taðvórusagdarsögur,sögursumsögdustfráslekttilslektummerkiligarmennogtilburðir,ogvarstórur denturlagduráatsigahesarsögursumbeinastogsum best;taðgaltnógvum,atsöganvarvælsögd,ogstoyptisthonsoleiðisífastan,vakranogfynduganform.Slíkar sögursögdustbæðiummerkiligtíðindirheima á Íslandi ogumtilburðirífremmandumlondum,sumÍslendingar vitjaðu,íGrønlandi,Føroyjum,Orknoyjum,Jómsborg,Danmörk,mesttóíNoreg.Taðeruhesarmunnligagoymdu sögur,sumseinni,táiðmennvóruvorðnirmeiriskriviførir,skrivaðustuppákálvskinn,særligaí12.og13.árhundraði,og sumerukendarumallantannmentaðaheiminundirnavninum"Táríslendskusögurnar"(Sagaer).

Umár1100arbeiddusthesartvinnhandaðsagnirsaman ístørriogminnibólkaravmonnum,iðnevndust"fróðir" ɔ:sögukønir.Ogbráttskrivastnúhesarsögurupp.Tað fyrsta,vitvitaatveraskrivað,erkrýnikanumnorskar kongaravSæmundifróða; honvarálátínskummáii, menerikkilongurtil.Síðankemuríslendingabókin avArafróða,iðbæðisigirfránorskumkongumogmest fráÍslandssögutilc.1120.Síðangangafrásagnirnarjavnsíðis.Frásagnirnar,sumskrivastniðurumútlendsk tíðindir,erusögurumteireinkultunorskukongarnartil c.1200(söganumÓÍavTryggvason,umÓlavhinheilaga,umHaraldhinhárfagra,Hákunhingóða,Sverra)ogsögur umymisktíðindiríöðrumNorðurlondum(söganumEirik hinreyða,Føroyingasöga(Tróndarbók),Orknoyingasöga, Jómsvíkingasöga,Knýtlingasöga).Soviðogviðsamanskrivasteinkultarnorskarkongasögurístørrisamanhangandi soguverk("Agrip","Fagrskinna","Morkinskinna"),iðikki ollnúerutilíteirraupphavligaskapnaði,mensumöll era tikintilnýtsluítístórasamanfatandisöguverkiavSnorra Sturluson,Heimskringla,iðendarviðSverrakongi1177.Ur"Heimskringlu"erutrýsögubrottikinuppíhesabók.Frásagnirnarumíslendskheimatiðindieruættarsögur,nøgdavsögumumymsargamlaríslendskarættir. SumdømihavavituppíbókhesatíkiðeittstykkiúrNjáls sögu.Eisinihesarsögurendaíeinumsamlingsverki,"Sturlungasögan",samanskrivaðí13.árhundraði.Eittannaðsamlingsverker"Landnáma",iðsigirfráíslandsland-nám.Tilættarsogurnarkomabrátt biskupasögurnar.

Í13.árh.(o.u.1220)erhintiltiknaSnorraedda (avSnorraSturluson)skrivað,harSnorrimillumannaðsigir frágamlaritrúgvumheimsinsupphavogendaogum fornargudaroglívteirra eftirgomlumsögnumogyrkingum(eddukvæðum);úrSnorraedduhavavittikið"Tórs ferðtilÚtgarðaloka"og"Baldursdeyða".Fráhesitíðini erueisini"Fornaldarsögurnar"(ɔ:gamlarsagnir),sum sigafráaldursgomlum,oftafelagsgermanskusögnum(t.d. sagnirnarumVölundsmiðogSjúrðFávnisbana).Uppí "Sögurnar"(Sagaerne)teljisteisininøgdavsögum,týddum úr fremmandum tungumálum,helstlátín(t. d. Postula- sögur,Heilagramannasögur,Alexandersöga,Trojumannasöga, Rómverjasögur;Karlamagnússöga,Tíðrikssögaetc).

Frá12.og13.árhundraðihavaviteisinistóraríslendskarlógbøkur(t.d."Grágásin"),nøgdavprædikumogavlærdumbókaverkumavymiskumslagi.Stuttatsigafrá—hesitveyárhundraðirvórueinavberaríkandaiiggróðurtíðhjáíslendingumviðsjaldsamasterkum hugahjáalmenningieftiratlesa.

Mení14.árhundraðikennistafturgongan.Avoriginalumskapastógviligalitið(nakrarbiskupasögurt.d.).Frá söguligumtilburðumverðurnúmesteinasagtfráíannálunum,árbókum,sumárfyriárteknaupptað,iðfyrifellur. (Hesarannálar,iðlongubyrjaatsigafrátíðindumfrá12. árhundraði,haldaíslendingarframviðatskrivaseintniður ítíðina).Menöllteygomlubókaverkiniavskrivastogstór bókasavnskapast,sohugurinatlesaerennlíkastórur.Sum prosaskrivinginereisiniyrkingináfallandifóti;tóverður bæðiíhesumognæstaárhundraðiyrktnógvavgudiligum innihaldi,umheilagarmenn ogMariumoy,mentaðmesta avtíhevirlítiðvirði.Einnýggjskaldskapsgrein,iðmenn nevna"rímur",kemurframí14.árhundraði;meninnihaldiðavteimumerberttærgomiuskrivaðusogurnar,ið verðasettarúttiiat"berauppárím"(jvf.okkarakvæðayrking).YrkingavtílíkumrímumhavaÍslendingarhildið áframviðlíkatilokkaradagar,ítíatfólkiðhevirkvoðið hesarrímuríkvöldsetunumteylonguvetrarkvöldini.Meðan Íslendingarítígamladansinumhjásær,vikivakadansinum, iðfallburturí18.árhundraði,kvóðu"Íyriskar"sangir,ofta avgudligumellasiðvenjandiinnihaldi(vikivakakvæði).

Fotnoter

  1. ↑ Gamlarkenningarfinnastíokkaramiðaldarkvæðam,t.d.axla-grein(=armur),benjardogg(=blóð),benjarkolvur,eggjateinurogslíðra-spjót(=svorð),buðlungur(=kongur;ɔ:ættingiavBuðlakongi), bønardrottur(=Guð),herjanssonur(=níðingur;HerjanerÓðin),hildar-maður(=kappi),hildarting,hildarleikur,randargnýogsnildarmeingi(=bardagi),leikalindogliljuvond(=kvinna),siglutræ(=mastur),stavargrein(=skrift).
Hentet fra «http://heimskringla.no/index.php?title=Um_fornaldar_og_miðaldar_skaldskap_og_bókmentir&oldid=71223»